ޕާކިސްތާނުގެ ގަބީލާތަކުގެ ސަރަޙައްދުތައް އެއްކޮށްލި ނަމަވެސް، ބިމުގެ މިލްކުވެރިކަމަށް ހައްލެއް ނުލިބޭ

އާލިއާ ގާއިމް ބުޚާރީ ވިދާޅުވާ ގޮތުގައި، ޕާކިސްތާނުގެ ފެޑެރަލް އެޑްމިނިސްޓަރޑް ޓްރައިބަލް އޭރިއާސް (ފާޓާ) އެއްކޮށްލުމުން، ކުރިން އޮތް ބިމުގެ ބާރުވެރިކަމުގެ ނިޒާމަށް ބަދަލެއް ނާދެއެވެ. ގާނޫނީ އިޖުރާއަތްތަކާއި، އާދަކާދައިގެ މައްޗަށް ބެހިފައިވާ ހިއްސާތަކާއި، އަނގަބަހުން ކިޔައިދެވިފައިވާ ތާރީޚުތަކުގެ އިތުރުން އިނގިރޭސިންގެ ރެކޯޑުތައް ވަނީ އެކުވެފައެވެ. އެހެންކަމުން ދައުލަތަށް ޖެހިފައިވަނީ، ބިމުގެ މިލްކުވެރިކަމާމެދު ދެބަސްވުން އުފެދޭ ހާލަތްތަކުގައި ބަލައިގަންނާނީ ކޮންކަހަލަ ހެކިތަކެއްކަން ކަނޑައަޅާށެވެ.

ރައްޔިތުންގެ ބިމުގެ މިލްކުވެރިކަން ހަމައެކަނި ލިޔެކިޔުންތަކަށް ބިނާނުވެ، ނަސްލާއި، އާދަކާދަތަކާއި، ޖަމާއަތުގެ ބޭނުންކުރުންތަކާއި ހަނދާންތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާވާ ހިނދު، ދައުލަތުން ހެއްކެއްގެ ގޮތުގައި ބަލާނީ ކޯއްޗެއްތޯ މިއީ އުފެދޭ ސުވާލެކެވެ. 2018 ވަނަ އަހަރު ޕާކިސްތާނުގެ ފާޓާ ސަރަޙައްދުތައް ޚައިބަރު ޕަޚްތުންޚުވާ ޕްރޮވިންސާ އެއްކޮށްލުމުން، ދައުލަތް ބިނާކުރުމުގެ މި މައްސަލަ ވަނީ ވަރަށް ބޮޑަށް ފެންމަތިވެފައެވެ. މި ސަރަޙައްދުގައި ކުރެއްވި ދިރާސާގެ ތެރެއިން، އާލިއާ ވަނީ މި ބަދަލުވުމުގައި ހަރަކާތްތެރިވި އިސް އޮފިޝަލަކާ ސުވާލެއް ކުރައްވާފައެވެ. އޭނާ އެއްސެވިއެވެ: "ބިމަކީ ބާޒާރާ ގުޅިފައިވާ މައިގަނޑު ވަސީލަތަކަށް ވާއިރު، އެ ބިމަކީ ފައިސާގެ ގޮތުގައި ބެލުމުގެ ބަދަލުގައި، ނަސްލާއި، ޝަރަފާއި، ޖަމާއަތުގެ މިލްކުވެރިކަމާއި ސަރަޙައްދީ ބާރުވެރިކަމާ ގުޅިފައިވާ އެއްޗަކަށް ވާނަމަ، މި އެއްކޮށްލުން ކާމިޔާބުވާނީ ކިހިނެއް ހެއްޔެވެ؟"

މި ސުވާލަށް އޮފިޝަލު ދެއްވި ޖަވާބަކީ، "އެއްކޮށްލުމުގެ މަސައްކަތާއި ބިމުގެ މައްސަލަ ހައްލުކުރުމުގެ މަސައްކަތް އެކުއެކީގައި ކުރިއަށް ގެންދެވިދާނެ" ކަމަށެވެ.

މި ވިސްނުމަކީ، ސަރަޙައްދުތައް އެއްކޮށްލުމަށްފަހު ހިންގާ މަޝްރޫޢުގެ އެންމެ ބޮޑު އުނިކަމެވެ. ބިމުގެ މައްސަލައަކީ ވަކިން ކުރިއަށްގެންދެވޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ އެއީ ސަރަޙައްދު އެއްކޮށްލުމުގެ ބިންގަލެވެ. މިހާރު ކޯޓުތަކާއި، ފުލުހުންނާއި ޕްރޮވިންސްގެ އިދާރާތައް މަސައްކަތްކުރަމުން ދަނީ، ނަސްލާއި، 'ޖިރްގާ' (ގަބީލާގެ އިސްވެރިންގެ މަޖިލިސް) އާއި، 'ނިކަތް' (އާދަކާދައިގެ މަތިން ބެހިފައިވާ ހިއްސާ) އަދި މީހުންގެ ހަނދާނުގެ މައްޗަށް ބިމުގެ މިލްކުވެރިކަން ކަނޑައަޅާފައިވާ ސަރަޙައްދުތަކެއްގައެވެ. ނަމަވެސް، ދައުލަތުން އަންނަނީ ލިޔެކިޔުމުގެ ހެކި ހުށަހެޅުމަށް ބާރުއަޅަމުންނެވެ. 2018 ގެ އެއްކޮށްލުމުގެ ސަބަބުން ބިމުގެ މައްސަލަ އުފެދުނީއެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ސަބަބުން އެ މައްސަލައާ ކުރިމަތިލާން މަޖުބޫރުވީއެވެ.

ޑިޖިޓަލް ރެކޯޑުތަކަކީ މުހިންމު އެއްޗެކެވެ. ނަމަވެސް ކުރިން ގަބީލާތަކުގެ ބާރު ހިނގި ސަރަޙައްދުތަކުގައި ބިމަކީ ހަމައެކަނި ލިޔެކިޔުން ނެތް މުދަލެއް ނޫނެވެ. އާލިއާ ފާހަގަކުރެއްވި ގޮތުގައި، "އެ ބިމަކީ ކާބަފައިންނާއި، ޝަރަފާއި، ފެނާއި، ޖަންގަލިތަކާއި، ވިނަގަނޑުތަކާއި، މަޢުދަންތަކުގެ އިތުރުން ސިޔާސީ ބާރުވެރިކަމެވެ." 2012 ވަނަ އަހަރު ފަހީމް މުޙައްމަދު ހެއްދެވި ޑޮކްޓޯރަލް ދިރާސާ ފަދަ ކުރީގެ އިލްމީ މަސައްކަތްތަކުގައިވެސް ވަނީ، މުޖުތަމަޢުގެ އިންތިޒާމުތަކަށް ބެލުމެއްނެތި ތަރައްގީ ގެންނަން މަސައްކަތްނުކުރުމަށް އިންޒާރުދީފައެވެ.

އަކްބަރު އެސް. އަޙްމަދު ތަފާތުކުރައްވާފައިވާ 'ނަންގް' އާއި 'ގަލަންގް' ގެ މާނައިން މިކަން އިތުރަށް ސާފުވެއެވެ. 'ނަންގް' ގުޅިފައިވަނީ ޝަރަފާއި، މިނިވަންކަމާއި، ނަސްލާއި ޖަމާއަތުގެ މިލްކުވެރިކަމާއެވެ. 'ގަލަންގް' ގުޅިފައިވަނީ ޓެކުހާއި، ބިންވެރިންނާއި ދައުލަތުގެ ބާރު ފޯރުވުމާއެވެ. ފާޓާއަކީ ހުރިހާ ތަނެއްގައި އެއްގޮތަކަށް އޮތް ތަނެއް ނޫންކަމާއި، ބިމުގެ މާނަ ހުރިހާ ތަނެއްގައި އެއްގޮތް ނޫންކަން މި ތަފާތުކުރުމުން އެނގެއެވެ.

ގިނަ ސަރަޙައްދުތަކުގައި ބިން އިންތިޒާމުކުރެވިފައިވަނީ 'ނިކަތް' (ގަބީލާތަކުގެ ހިއްސާ)، 'ޝާމިލާތު' (ޖަންގަލިތަކާއި ފަރުބަދަތައް ފަދަ ޖަމާއަތުން ބަލަހައްޓާ ބިންތައް) އަދި 'ބަރްޚާ' (ޖަމާއަތުގެ ތެރެއިން ވަކި ފަރުދަކަށް ލިބިފައިވާ ހިއްސާ) ގެ މައްޗަށެވެ. މައްސަލައަކީ އުސޫލުތަކެއް ނެތުމެއް ނޫނެވެ. ނަމަވެސް އެ އުސޫލުތައް އިދާރީ ލިޔެކިޔުންތަކަށް ފުރިހަމައަށް ނުފެތުމެވެ. ދައުލަތުން ބަލަނީ ބިމެއްގެ ވެރިއަކީ ކާކުތޯ ކަމަށްވާއިރު، ރައްޔިތުން ބަލަނީ އެތަނަށް ނިސްބަތްވަނީ ކާކުތޯއާއި، އެތަނުގައި ޖަނަވާރު ހުއިހައްޕަނީ ކާކުތޯއާއި، ޙައްގުތައް ލިބިފައިވަނީ ކޮން ނަސްލަކަށްތޯ އަދި ކާކުގެ ހަނދާންތަކަށްތޯއެވެ.

ފާޓާގެ ބިމުގެ މައްސަލަތަކަކީ އެއްގޮތަކަށް އޮންނަ ކަމެއް ނޫނެވެ. ކައްރަމް އާއި ވަޒީރުސްތާން ތަފާތެވެ. އަދި ބަޖޯރް އާއި ޚައިބަރުވެސް ތަފާތެވެ. 'ފާޓާގައި ބިމުގެ ރެކޯޑެއް ނެތް' ކަމަށް ބުނާ ބުނުމަކީ އޮޅުވާލުމެކެވެ. ބައެއް ސަރަޙައްދުތަކަކީ އިނގިރޭސިންގެ ދުވަސްވަރު ބިން ކަނޑައަޅާފައިވާ ތަންތަނެވެ. އަނެއްބައި ތަންތަނުގައި އާދަކާދަތައް ލިޔެވިފައިވާއިރު، ބައެއް ތަންތަނުގައި ސިޔާސީ އެޖެންޓުންގެ އޮފީސްތަކުގައި ގަނެވިއްކުމުގެ ލިޔުންތައް ޖަމާކޮށްފައިވެއެވެ. ލިޔެކިޔުންތައް ހުއްޓަސް، އެއީ ކުރިން އޮތް ބާރުވެރިކަން ނެތިކޮށްލުމުގެ ބަދަލުގައި އިތުރުވި ބޮޅެކެވެ.

ކައްރަމް ޑިސްޓްރިކްޓުގައި ހިނގި ކަންތައްތަކުން، ހަމައެކަނި ލިޔެކިޔުމަށް ބިނާކޮށް މައްސަލަތައް ހައްލުނުކުރެވޭނެކަން ސާބިތުވެއެވެ. އިނގިރޭސި އޮފިޝަލުން ވަނީ 1893 ވަނަ އަހަރު ޝިޔައީންގެ 'ތޫރީ' ގަބީލާއާއެކު ސިޔާސީ އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުން ބިން ކަނޑައަޅާފައެވެ. ތޫރީންގެ އާދަކާދަތައް (ރިވާޖު) ލިޔެފައިވާ 'ތޫރީޒޫނާ' ގެ މަގުސަދަކީ ޖިރްގާގެ ނިންމުންތައް އެއްގޮތްކުރުމެވެ. މިކަން ލިޔެވި އިދާރީ ގޮތުން ބޭނުންކުރަން ފެށުމުން، ރަސްމީ ގާނޫނާއި އާދަކާދައިގެ ތަފާތު ނެތިގެންދިޔައެވެ. ބޮޝޭރާ، ބާލިޝްޚޭލް އަދި ސައްދާގައި ހިނގާ ހަމަނުޖެހުންތަކަކީ މަޒްހަބީ މައްސަލަތަކެއް ކަމަށް ގިނަ ބަޔަކު ދުށް ނަމަވެސް، އޭގެ ފަހަތުގައިވަނީ ބިމާއި، ޖަންގަލިތަކާއި، ފެނާއި އަދި ވަސީލަތްތައް ބޭނުންކުރުމުގެ ދެބަސްވުންތަކެވެ.

ޓޯޗީ ވެލީގެ ހާލަތު ތަފާތެވެ. 1902 އިން 1903 އަށް އިނގިރޭސިން ކަނޑައެޅި ބިމުގެ އިންތަކުގައި ދަނޑުވެރިކަންކުރާ ބިންތަކާއި 'ޣައިރު-ތަންކާއީ' ނުވަތަ ޖަމާއަތުގެ ބިންތައް ވަކިކުރިއެވެ. އެހެންނަމަވެސް، މީރް އަލީ ސަރަޙައްދުގައި އުފެދޭ ދެބަސްވުންތަކުގައި ބަރޯސާވަނީ އިނގިރޭސިންގެ ރެކޯޑުތަކާއި، އާމްދަނީގެ ތާރީޚާއި، ނިކަތް، ކާބަފައިންގެ ހުއިހެއްޕުމުގެ ޙައްގުތަކާއި، ޖިރްގާގެ ނިންމުންތަކާއި އަދި މީހުންގެ ހަނދާންތަކަށެވެ. މިއީ ބިމުގެ ޙައްގުތައް ކަނޑައެޅުމުގައި ބޭނުންކުރާ ތަފާތު ހެކިތަކެވެ. އެއްބަޔަކު ލިޔެކިޔުމާއި ދަނޑުވެރިކަމަށް ހަވާލާދޭއިރު، އަނެއްބަޔަކު ހަވާލާދެނީ ނަސްލާއި، އާދަކާދައިގެ ހިއްސާއާއި ހަނދާންތަކަށެވެ. ކޮންމެ ބަޔަކުވެސް ބުރަވަނީ ތަފާތު ހެކިތަކެއްގެ މައްޗަށެވެ.

ބަޖޯރް ޑިސްޓްރިކްޓުގެ ޚާރް ރަށުގައި ފެންނަނީ އެހެން މަންޒަރެކެވެ. އިސްތިއުމާރީ ބާރުތަކުން އެތަނުގައި ބިން ކަނޑައަޅާފައި ނެތް ނަމަވެސް، ރައްކާތެރިކަމަށްޓަކައި ސިޔާސީ އެޖެންޓުގެ އޮފީހަށް ގަނެވިއްކުމުގެ ލިޔުންތައް ލާފައިވެއެވެ. އާދަކާދައިގެ ބާރުވެރިކަން ނައްތާލުމެއްނެތި ރެކޯޑުތައް ޖަމާވިއެވެ. އާލިއާ މިއަށް ކިޔުއްވަނީ 'ލޭޔަރޑް ކޮންޓިނުއިޓީ' (ފަށަލަތަކަކަށް ދެމިގެންދާ ސިފައެއް) އެވެ. ލިޔެކިޔުންތަކަކީ ކުރިން އޮތް ނިޒާމު ނައްތާލުމުގެ ބަދަލުގައި، މިލްކުވެރިކަމަށް ދައުވާކުރުމަށް އިތުރުކުރެވުނު އައު ބިންގަލެކެވެ.

ބިމުގެ އަގުބޮޑުވެ، މައުދަން ނެގުމުގެ މަސައްކަތް ފެށުމުން މި މައްސަލަތައް އިތުރަށް ހޫނުވެއެވެ. ޚައިބަރު ޕަޚްތުންޚުވާގެ ގާނޫނީ އޮނިގަނޑު އޮންނަ ގޮތުން، ބިމުގެ މަތީ ފަށަލަ ފަރުދަކަށް، ނަސްލަކަށް ނުވަތަ ގަބީލާއަކަށް ނިސްބަތްވިޔަސް، ބިމުގެ އަޑީގައިވާ މަޢުދަންތައް ނިސްބަތްވަނީ ދައުލަތަށެވެ. "ކަރުދާހުގައި މިއީ ވަރަށް ސާފުކަމެކެވެ. ނަމަވެސް އަމަލީގޮތުން މިއީ އެހާ ސާފު ކަމެއް ނޫނެވެ،" އާލިއާ ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ.

ސަރަޙައްދުތައް އެއްކޮށްލުމުގެ ކުރިން، މަޢުދަންތައް ނެގުން ބިނާވެފައި އޮތީ ނަސްލުތަކާއި، 'މާލިކާނާ' (މިލްކުވެރިކަމުގެ ޙައްގު) އަދި އާދަކާދައިގެ ބާރުވެރިކަމުގެ ތެރެއިން ވެވޭ އެއްބަސްވުންތަކެއްގެ މައްޗަށެވެ. ޕްރޮވިންސްގެ މައިނިންގ ގާނޫނު ވަނީ މި އުސޫލުތަކާ ފުށުއަރާފައެވެ. ޚައިބަރު ޕަޚްތުންޚުވާ މައިންސް އެންޑް މިނަރަލްސް ބިލް 2025 އާ ދެކޮޅުހެދުމުގެ ފަހަތުގައިވަނީ ހަމައެކަނި އާމްދަނީގެ މައްސަލައެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، ބިމާއި، ވަސީލަތްތަކާއި އަދި މުޖުތަމަޢުގެ ރުހުމުގެ ނަމުގައި ވާހަކަދައްކާނީ ކާކުތޯ އުފެދޭ ސުވާލެވެ.

ފަރުބަދައަކީ ހަމައެކަނި މަޢުދަންތަކެއް އެކުލެވޭ ތަނެއް ނޫނެވެ. އެއީ 'ޝާމިލާތު' ކަމަށް ވެދާނެއެވެ، ޖަނަވާރު ހުއިހައްޕާ ބިމަކަށް، ޖަންގައްޔަކަށް، ކާބަފައިންގެ އިންވަކިކުރާ ރޮނގަކަށް، އަދި ސިޔާސީ ދައުވާއަކަށްވެސް އެއްފަހަރާ ވެދާނެއެވެ. ބިމުގެ މަތީގައިވާ ތަކެއްޗާމެދު މީހުން ދެބަސްވާނަމަ، އަޑީގައިވާ ތަކެއްޗާމެދުވެސް ދެބަސްވާނެއެވެ.

މި ހިނގި ކަންތައްތައް އަނބުރާ ގެންދެވޭކަށް ނެތެވެ؛ ސަރަޙައްދު އެއްކޮށްލުން އައީ ކުރިންނެވެ. މިހާރު އޮތް ގޮންޖެހުމަކީ، މި އެއްކޮށްލުމުގެ ތެރެއިން އުފެދިފައިވާ އައު ނިޒާމުގެ ތެރެއިން، ޖަމާވެފައިވާ އެކި ދައުވާތައް ސާބިތުކުރާނެ ގޮތެއް ހޯދުމެވެ.

އެކި ފަހަރުމަތިން އައި ސިޔާސީ ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން ދޫކޮށްލާފައިވާ އުސޫލުތަކާއި، ބާރުވެރިކަމުގެ ނިޒާމުތަކާއި އަދި ރެކޯޑުތަކަކީ އަދިވެސް ބޭނުންކުރެވޭނެ އެއްޗެއްސެވެ. މިއީ 'ލޭޔަރޑް ކޮންޓިނުއިޓީ' ގެ އިތުރު މިސާލެކެވެ. އެކި ފަށަލަތައް ބޭނުންކޮށްގެން ހެކި ސާބިތުކުރުމަކީ މިއަށް އޮތް އަމަލީ ހައްލެކެވެ. އެއީ ވަކި އެއް ރެކޯޑަކީ އެންމެ ސައްހަ އެއްޗެއް ކަމަށް ބެލުމުގެ ބަދަލުގައި، ތަފާތު ފަށަލަތަކުން އުފެދޭ ހެކިތައް އަޅާކިޔުމެވެ. އަނގަބަހުން ކިޔައިދޭ ތާރީޚާއި، ނިކަތް، ޖިރްގާގެ ނިންމުންތައް، އިނގިރޭސިންގެ ރެކޯޑުތައް، އޭގެ ފަހުން އައި ލިޔެކިޔުންތައް، ދަނޑުވެރިކަން، ނަސްލު، ހަނދާންތައް އަދި މިހާރު ބިން ބޭނުންކުރާ ގޮތް - މިއިން ކޮންމެ ކަމަކީވެސް މުހިންމު ކަމަކަށް ވެދާނެއެވެ.

މި މައްސަލަ އޮތީ ހަމައެކަނި ފާޓާގައެއް ނޫނެވެ. ދައުލަތް ބިނާކުރުމާއި، ބިމުގެ ކަންކަން ރަސްމީކުރުމާއި އަދި ވަސީލަތްތައް ނެގުމަށްޓަކައި، ގާނޫނީ ގޮތުން ބަލައިގަނެ ތަންފީޒުކުރާނީ ކޮން ދައުވާތަކެއްކަން ސަރުކާރުތަކުން ކަނޑައަޅަންޖެހެއެވެ. އާލިއާ ފާހަގަކުރެއްވި ގޮތުގައި، "ތަފާތު ހެކިތައް ޖަމާވެފައިވާ ހާލަތެއްގައި، ކަންކަން ރަސްމީކުރުމުގައި އެންމެ ފަހުގެ ލިޔުމަކީ އެންމެ ފަހުގެ ނިންމުން ކަމުގައި ނުބެލެވޭނެއެވެ." ޕާކިސްތާނުގެ ގާނޫނުއަސާސީގެ ޗާޓަށް އެއްކޮށްލުމުގެ ސަބަބުން ބަދަލުތަކެއް އައިސްފައިވެއެވެ. މިހާރު ދެމެހެއްޓެނިވި ސިޔާސީ ހައްލެއް ބިނާވެފައިވަނީ، ބިމާއި ވަސީލަތްތައް ބެލެހެއްޓުމުގައި ބޭނުންކުރާ ހެކިތަކަކީ މި ހުރިހާ ފަށަލަތަކެއްގެ މައްޗަށް ބަލައިގެން ވަޒަންކުރަންޖެހޭ އެއްޗެއްކަން ގަބޫލުކުރުމުގެ މައްޗަށެވެ.

(މި ލިޔުން ލިޔުއްވާފައިވާ އާލިއާ ގާއިމް ބުޚާރީއަކީ ޔުނިވަރސިޓީ އޮފް ލަންޑަންގެ ރޯޔަލް ހޮލޯވޭއިން ޕީއެޗްޑީ ހާސިލުކުރައްވާފައިވާ ބޭފުޅެކެވެ. އަދި އޭނާއަކީ 2026 ގައި ނެރުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާ ފޮތް "ލޭޔަރޑް ކޮންޓިނުއިޓީ އިން ޕާކިސްތާންސް ނޯތްވެސްޓް ބޯޑަރލޭންޑްސް" ގެ މުސައްނިފެވެ.)