ޕާކިސްތާނުގައި ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު އިޢުލާންކުރުން: ބްރަސަލްސްއަށް އުނދަގޫ ސުވާލުތަކެއް

ލިޔުނީ: ގޭރީ ކާޓްރައިޓް | 12 އޮކްޓޯބަރު 2026

ޑިމޮކްރެޓިކް ވެރިކަމުގެ ނިޒާމާ މެދު ސުވާލު އުފެދިފައިވާ ދަނޑިވަޅެއްގައި، ޕާކިސްތާނުގެ އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކުގެ ކޮންޓްރޯލް އޮންނަ ޚައިބަރް ޕަޚްތުންޚުވާ ޕްރޮވިންސްގައި ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު އިޢުލާންކުރުމާ ގުޅިގެން، ޔޫރަޕިއަން ޔޫނިއަން (އީޔޫ) އާއި އިސްލާމްއާބާދާ ދެމެދު އޮންނަ ވިޔަފާރީގެ ގުޅުމާ މެދު އާ ސުވާލުތަކެއް ވަނީ އުފެދިފައެވެ.

މި ފިޔަވަޅުގެ ސަބަބުން، ޕާކިސްތާނުގެ މަދަނީ ސަރުކާރާއި ބާރުގަދަ އަސްކަރިއްޔާއާ ދެމެދު އޮންނަ ގުޅުމާމެދު ކަންބޮޑުވާންޖެހޭ ކަންތައްތަކެއް ފެންމަތިވެއެވެ. މިއީ ޓެރަރިޒަމާ ދެކޮޅަށް އެޅި ހަރުދަނާ ފިޔަވަޅެއް ހެއްޔެވެ؟ ނުވަތަ ޑިމޮކްރަސީއަށް ދިން އިތުރު ޙަމަލާއެއް ހެއްޔެވެ؟

ގިނަ ޤައުމުތަކުގައި ސިފައިންގެ ލަޝްކަރެއް އޮންނައިރު، ޕާކިސްތާނުގައި ސިފައިންގެ އަތްދަށުގައި މުޅި ޤައުމު އޮންނަ ކަމަށް ބުނެވޭ ބުނުމަކީ ޒަމާނުއްސުރެ އެ ޤައުމުގައި މަޝްހޫރު ބަހެކެވެ. މިއީ ފާޑުކިޔުމުގެ ގޮތުން ބުނާ ބަހެއް ނަމަވެސް، އެކި ސަރުކާރުތަކާއި ދުސްތޫރީ މައްސަލަތަކާއި އަސްކަރީ ބަޣާވާތްތަކުގެ ތެރެއިން ވެސް މި ޙަޤީޤަތް ބަދަލުވެފައިނުވާކަން ފާހަގަކުރެވެއެވެ.

ޖަލަށް ލެވިފައިވާ ކުރީގެ ބޮޑުވަޒީރު އިމްރާން ޚާންގެ ޕާކިސްތާން ތަޙްރީކޭ އިންސާފް (ޕީޓީއައި) އިން ވެރިކަންކުރާ ޚައިބަރް ޕަޚްތުންޚުވާގެ ފަހުގެ ހާލަތުން ވެސް މިކަން ސާބިތުވެއެވެ. ސަލާމަތީ ކަންކަން ގޯސްވުމުގެ ސަބަބުން ކަމަށް ބުނެ، ރައީސް އާޞިފް ޢަލީ ޒަރުދާރީ އެ ޕްރޮވިންސްގައި ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު އިޢުލާންކުރެއްވުމުން، ޕާކިސްތާނުން މި ދެކެނީ ޓޭންކުތަކާއި ސިފައިން ނެރެގެން ނުވަތަ ޓީވީ މެދުވެރިކޮށް ޑިމޮކްރަސީ ހުއްޓުމަކަށް ގެނައިކަން އިޢުލާންކޮށްގެން ގެންނަ ފަދަ ބަޣާވާތެއް ނޫން ނަމަވެސް، އަސްކަރީ އެހެން ޒާތެއްގެ ބަޣާވާތެއްތޯ ސުވާލު އުފެދެއެވެ. ޖަވާބު ބިނާވަނީ ބަޣާވާތް މާނަކުރާ ގޮތެއްގެ މައްޗަށެވެ.

ސިޔާސީ ނަތީޖާތަކެއް ނުކުންނަ ދުސްތޫރީ އުކުޅެއް

ޕާކިސްތާނުގެ ޤާނޫނުއަސާސީގެ ދަށުން، ވަކި ޚާއްޞަ ޙާލަތްތަކެއްގައި ޕްރޮވިންސްތަކުގެ ސަރުކާރުތަކުގެ މައްޗަށް ބާރު ހިންގުމުގެ ކުއްލި އިޚްތިޔާރު މަރުކަޒީ ސަރުކާރަށް ލިބިގެންވެއެވެ. ތަޙްރީކޭ ޠާލިބާން ޕާކިސްތާން (ޓީޓީޕީ) ގެ ފަރާތުން ޚައިބަރް ޕަޚްތުންޚުވާއަށް ބޮޑެތި ޙަމަލާތަކެއް ކުރިމަތިވެފައިވާއިރު، ޓެރަރިސްޓު ޙަމަލާތަކުން ރައްޔިތުން ސަލާމަތްކުރުމަކީ މަރުކަޒީ ސަރުކާރުގެ ޒިންމާއެކެވެ. ނަމަވެސް، މި ފިޔަވަޅު އެޅި ވަގުތާމެދު ފުންކޮށް ވިސްނަންޖެހެއެވެ.

މި ޕްރޮވިންސަކީ އިމްރާން ޚާންގެ ސިޔާސީ އެންމެ ބޮޑު އެއް ބާރުގަނޑެވެ. އޭނާ ޖަލުގައި ހުންނެވުމާއި، ދައުލަތުގެ ނިޒާމާ ދެކޮޅަށް ކުރަމުންދާ މަސައްކަތްތަކުގެ ސަބަބުން ބޮޑެތި ހަމަނުޖެހުންތަކެއް ވަނީ އުފެދިފައެވެ. މިފަދަ ދަނޑިވަޅެއްގައި އިންތިޚާބުކޮށްފައިވާ ޕްރޮވިންސަލް ސަރުކާރެއް ސަސްޕެންޑް ކުރުމަކީ، ޤައުމީ ސަލާމަތުގެ ނަމުގައި ސިޔާސީ މަޤްޞަދުތަކެއް ޙާޞިލުކުރުން ކަމަށް ބެލުމުގެ ޖާގަ އެބައޮތެވެ. ޙަޤީޤީ ނުރައްކަލަކުން ސަލާމަތްވުމާއި، ނުރައްކަލެއްގެ ނިވާފަތްގަނޑުގައި އިދިކޮޅު ފަރާތްތަކުގެ ދުވަސްދުއްވާލުމާ ދެމެދު އޮތް ފަރަގު ވަރަށް ބޮޑެވެ. ސަލާމަތީ ނުރައްކަލެއް އޮތްކަން އެކަނި ދެއްކުމުގެ ބަދަލުގައި، އިންތިޚާބީ ސަރުކާރެއް ބަދަލުކުރުމަކީ ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހޭ ކަމެއްކަން ސާބިތުކޮށްދޭން ޕާކިސްތާނުގެ ސަރުކާރަށް މަޖުބޫރުވާނެއެވެ.

ސިޔާސީ މަސްރަޙުން ދުވަހަކުވެސް ނުފައިބާ އަސްކަރިއްޔާ

1947 ވަނަ އަހަރު މިނިވަންކަން ލިބުނީއްސުރެ، ޕާކިސްތާނުގެ ސިޔާސީ ތަރައްޤީގައި އަސްކަރިއްޔާގެ ނުފޫޒު އިންތިހާއަށް ބޮޑެވެ. 1958 ގައި ޖެނެރަލް އައްޔޫބު ޚާން ވެރިކަމާ ހަވާލުވެވަޑައިގަތެވެ. 1977 ގައި ޖެނެރަލް ޒިޔާއުލް ޙައްޤު ވަނީ ޒުލްފިޤާރު ޢަލީ ބުއްޓޫގެ ސަރުކާރު ވައްޓަވާލައްވާފައެވެ. އަދި 1999 ގައި ޖެނެރަލް ޕަރްވޭޒް މުޝައްރަފް ވަނީ ބޮޑުވަޒީރު ނަވާޒް ޝަރީފް މަޤާމުން ދުރުކުރައްވާފައެވެ. މިއީ މަދަނީ ވެރިކަމާ ދެކޮޅަށް ސީދާކޮށް ގެނައި އަސްކަރީ ބަޣާވާތްތަކެވެ.

ނަމަވެސް ފާޅުގައި ރައީސްކަމާ ހަވާލުނުވި ނަމަވެސް، ސިޔާސީ ކަންކަން ކޮންޓްރޯލްކުރުމުގެ ބާރު ސިފައިންނަށް އޮންނަކަން ޕާކިސްތާނުގެ ތާރީޚުން ދައްކައެވެ. ޤައުމީ ސަލާމަތާއި، އިންޑިއާއާއި އަފްޣާނިސްތާނާ އެކު އޮންނަ ގުޅުންތަކާއި، މަދަނީ ސަރުކާރުތައް އެކުލަވާލުމުގައި އަސްކަރިއްޔާގެ ނުފޫޒު އަބަދުވެސް އޮވެއެވެ. ފީލްޑް މާޝަލް އާސިމް މުނީރުގެ ދަށުން، އަސްކަރިއްޔާއާއި ސިޔާސީ ވެރިންނާ ދެމެދު އޮތް ގުޅުމަށް އަނެއްކާވެސް ވަނީ ގިނަ ބައެއްގެ ސަމާލުކަން ހުއްޓިފައެވެ. މިހާރު އޮތް ސުވާލަކީ ޖެނެރަލުން ބާރުވެރިވެގަތީތޯ ކުރެވޭ ސުވާލެއް ނޫނެވެ. އިންތިޚާބީ ވެރިންނަށް މިނިވަންކަމާއެކު ވެރިކަން ކުރުމުގެ ބާރު އެބައޮތްތޯ ކުރެވޭ ސުވާލެވެ.

އިމްރާން ޚާންއާއި ސިޔާސީ ގޮތުން ކުރިމަތިލުމުގެ އަގު

އިމްރާން ޚާންގެ ސިޔާސީ ޙަޔާތުން ފެނިގެންދަނީ މަދަނީ ވެރިކަމާއި އަސްކަރީ ބާރުވެރިކަމާ ދެމެދު އޮތް ގުޅުމުގެ ނާޒުކުކަމެވެ. އެއް އިރެއްގައި އަސްކަރިއްޔާގެ ތާޢީދު ފުރިހަމައަށް އޮތް ކަމަށް ބެލެވުނު ޚާން ވަނީ ފަހުން އެ މުއައްސަސާއަށް އެންމެ ބޮޑަށް ފާޑުވިދާޅުވާ އެއް ބޭފުޅާއަށް ވެވަޑައިގެންފައެވެ. އެޕްރީލް 2022 ގައި އިތުބާރު ނެތްކަމުގެ ވޯޓަކުން އޭނާ މަޤާމުން ދުރުކުރުމާ އެކު، ދެ ފަރާތުގެ ދެމެދުގައި ވަރުގަދަ އަދި ހިތްދަތި ކުރިމަތިލުންތަކެއް ފެށުނެވެ.

ޚާން ޖަލަށް ލުމާއި، ޕީޓީއައިގެ އިސް ފަރާތްތަކުގެ މައްޗަށް ދަޢުވާކުރުމާއި، ޕާޓީގެ ޙަރަކާތްތަކަށް ހުރަސްއެޅުމަކީ، މަޤްބޫލު އިދިކޮޅު ޙަރަކާތެއް ނައްތާލުމަށް ޑިމޮކްރެޓިކް މުއައްސަސާތަކުގެ ބޭނުން ނަހަމަ ގޮތުގައި ހިފުންކަމަށް ގިނަ ބަޔަކު ތުހުމަތުކުރެއެވެ. ސަރުކާރުން މި ތުހުމަތުތައް ދޮގުކުރި ނަމަވެސް، ޚާންގެ ސަޕޯޓަރުން ބުނަނީ މިއީ ޑިމޮކްރެޓިކް ވާދަވެރިކަން ނައްތާލާފައިވާ މިންވަރު ދައްކުވައިދޭ ކަމެއް ކަމަށެވެ. މި މާޙައުލުގައި، ޕީޓީއައި އިން ވެރިކަންކުރާ ޕްރޮވިންސެއްގައި ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތު އިޢުލާންކުރުމަކީ މި ބޮޑު ކޯޅުމާ ގުޅުމެއްނެތް ކަމެއް ކަމުގައި ނުބެލެވޭނެއެވެ.

އާދައިގެ ސިފަތަކެއް ނެތް ބަޣާވާތެއް؟

މި ފަހަރުގެ ކުއްލި ޙާލަތު ޚާއްޞަވާ ސަބަބަކީ، ޕީޓީއައިއަށް ފާޑުކިޔުމުގައި ޕާކިސްތާނުގެ މަދަނީ ސަރުކާރާއި އަސްކަރީ ވެރިންގެ ބަސް އެއްގޮތް ވުމެވެ. 11 އޮކްޓޯބަރުގައި ރޮއިޓާސް އިން ރިޕޯޓުކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި، ކުރިއަށް އޮތް 6 މަސް ދުވަހު އެ ޕްރޮވިންސް ހިންގާނީ ގަވަރުނަރެކެވެ. އަދި ސަލާމަތީ އޮޕަރޭޝަންތަކަށް އެހީވުމަށް ސިފައިން ވަނީ ނެރެފައެވެ. އިދިކޮޅު މުޒާހަރާތަކުގެ ކުރިން އެތައް ސަތޭކަ އެކްޓިވިސްޓުންނާއި ޚާންގެ 3 އުޚުތުން ވަނީ ހައްޔަރުކޮށްފައެވެ.

ޕީޓީއައިގެ ތަރުޖަމާނު ޒުލްފިޤާރު ބުޚާރީ ސިފަކުރެއްވި ގޮތުގައި މިއީ ފަރުދާގެ ފަހަތުގައި އޮވެގެން ގެނައި ބަޣާވާތެކެވެ. މެދުވެރިއެއްގެ ދައުރު އަދާކުރައްވަމުން ގެންދެވި މައުލާނާ ފަޟްލުއްރަޙްމާން ވެސް ވަނީ މިއީ ޑިމޮކްރަސީއަށް ދިން ޙަމަލާއެއްގެ ގޮތުގައި ސިފަކުރައްވައި މައްސަލަ ކުށްވެރިކުރައްވާފައެވެ. ނަމަވެސް، މިކަމުގައި އަސްކަރިއްޔާގެ ސީދާ އަމުރެއް އޮތްކަމުގެ ހެކި ފާޅުގައި ފެންނާކަށް ނެތެވެ.

އެހެންނަމަވެސް، ބަޣާވާތަކީ ހަމައެކަނި ސިފައިން ނުކުމެ ބޮޑުވަޒީރު މަޤާމުން ދުރުކުރުމެއް ނޫނެވެ. ޤާނޫނީ ގޮތުން ކުރާ ކަންކަމުގެ ތެރެއިން ޑިމޮކްރެޓިކް މުއައްސަސާތަކުގެ ބާރު ކަނޑުވާލައި، އިދިކޮޅު ފަރާތްތައް ނިކަމެތިކޮށް، ވަކި ބަޔެއްގެ އަތްމައްޗަށް ބާރުތައް ޖަމާކުރުމަކީ ވެސް ބަޣާވާތުގެ ސިފައެކެވެ.

ޕާކިސްތާނަށް ނުރައްކާތެރި މިސާލެއް

ޔޫރަޕިއަން ޔޫނިއަން (އީޔޫ) ފަދަ ޕާކިސްތާނުގެ ބައިނަލްއަޤްވާމީ ބައިވެރިންނަށް މިއީ ހަމައެކަނި އެތެރޭގެ ދުސްތޫރީ މައްސަލައެއް ނޫނެވެ. އީޔޫގެ ޖީއެސްޕީ ޕްލަސް އިންތިޒާމުގެ ދަށުން ޔޫރަޕްގެ މާކެޓުތަކަށް ޚާއްޞަ ފުރުޞަތުތަކެއް ޕާކިސްތާނަށް ލިބެއެވެ. މިއީ އިންސާނީ ޙައްޤުތަކާއި، ޑިމޮކްރެޓިކް ވެރިކަމާއި، ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުއާހަދާތަކަށް އަމަލުކުރުމާ ގުޅިފައިވާ އެއްބަސްވުމެކެވެ. އެހެންކަމުން ބްރަސަލްސް އިން މިކަންކަން ވަރަށް ގާތުން ބަލަންޖެހެއެވެ.

ކުއްލި ނުރައްކަލުގެ ޙާލަތުގެ ބާރުތަކަކީ އާންމުންގެ ސަލާމަތްތެރިކަން ކަށަވަރުކުރުމުގެ ބަދަލުގައި ސިޔާސީ އިދިކޮޅު ފަރާތްތައް ނައްތާލުމަށް ބޭނުންކުރާ ހަތިޔާރަކަށް ވެއްޖެނަމަ، ޕާކިސްތާނުން ބައިނަލްއަޤްވާމީ މުއާހަދާތަކަށް އަމަލުކުރާ މިންވަރާމެދު ޔޫރަޕިއަން ކޮމިޝަނުން ސުވާލު އުފައްދާނެއެވެ.

މިހާރުގެ ޙާލަތަކީ ސީދާ ޢާންމުކޮށް ފެންނަފަދަ އަސްކަރީ ބަޣާވާތަކަށް ނުވެދާނެއެވެ. ނަމަވެސް އޮތް އެންމެ ބޮޑު ބިރަކީ، އިންތިޚާބުތައް ބާއްވައި މަދަނީ ވެރިން މަޤާމުތަކުގައި ތިބި ނަމަވެސް، ޑިމޮކްރަސީގެ ހުދޫދު ކަނޑައެޅުމުގެ ފުރިހަމަ ބާރު އަސްކަރިއްޔާއަށް އޮންނަ ގޮތަށް ނިޒާމު ބަދަލުވަމުން ދިއުމެވެ. އިމްރާން ޚާންގެ ސަޕޯޓަރުންނަށް މިއީ އެއްވެސް ހިތްހަމަޖެހުމެއް ލިބޭނެ ކަމެއް ނޫނެވެ.

ޕާކިސްތާނުގެ ޖެނެރަލުން މީގެ ކުރިން ފާޅުގައި ވެރިކަން އަތުލާފައިވެއެވެ. މިހާރު އުފެދޭ ސުވާލަކީ އަލުން އެގޮތަށް އަމަލުކުރަން އެބޭފުޅުންނަށް މަޖުބޫރުވާނެތޯއެވެ.